'Integriteit is het hoogste goed'

Advocaat Christine Mussche pleit voor slachtoffers én daders misbruik



© De Standaard • Interview • zaterdag 11 juni 2011 - Auteur: Lieven Sioen

Met de toestemming van Meester Mussche


'Als ik lees welk leed sommige kinderen wordt aangedaan, flitst nog altijd de gedachte door mijn hoofd: het zal je eigen kind maar wezen.’


Vorige week kondigde Christine Mussche namens de slachtoffers van seksueel misbruik een rechtszaak tegen de Kerk aan. Deze week pleitte ze een dader van seksueel misbruik vrij van straf. 'Geen mens wordt slecht geboren.'

Verbazing en verontwaardiging alom. Een professor van de universiteit Gent die het driejarige zoontje van zijn vriendin betrok bij hun seksuele activiteiten kreeg van de rechter de gunst van de opschorting. De rechter achtte de feiten bewezen, maar vond een straf niet nodig.

Die milde straf heeft de dader te danken aan advocaat Christine Mussche, die met succes pleitte dat het om een eenmalig feit ging in een zeer specifieke context, dat de professor zijn fouten inzag en daarvoor zijn verantwoordelijkheid heeft genomen. Een straf zou zijn reïntegratie in de samenleving onnodig bemoeilijken.

Diezelfde Christine Mussche maakte de week daarvoor nog samen met haar vennoot Walter Van Steenbrugge bekend dat ze een burgerlijke procedure tegen de Belgische bisschoppen en tegen de Heilige Stoel opstarten, om schadevergoeding te krijgen voor een groep slachtoffers van misbruik binnen de Kerk. Advocaat Mussche verdedigt ook het slachtoffer van Roger Vangheluwe. Dat uitgerekend de pleitbezorgster van de slachtoffers van pedofiele religieuzen tegelijk seksuele delinquenten verdedigt, deed menigeen de wenkbrauwen fronsen. Dat dit een woordje uitleg behoeft, weet ook Christine Mussche zelf, die wel wat overdonderd en verwonderd is door de heftige reacties op het vonnis.

Waarom hebt u die man verdedigd?

'Omdat dat mijn vak is. Omdat ik me al vijfentwintig jaar in eer en geweten in deze materie verdiep. En omdat iedereen, ook de pleger van ernstige feiten, recht heeft op verdediging en een eerlijk proces. Zolang ik die verdediging voer met het nodige respect voor het slachtoffer, zie ik geen contradictie tussen mijn optreden voor daders en dat voor slachtoffers. Integendeel, van een professioneel mag je verwachten dat hij zowel naar daders als naar slachtoffers kan luisteren. Uiteindelijk draait het om integriteit. Dat is het hoogste goed als advocaat.'

Toelichten

Verdedigt u vaak daders?

'Toch enkele keren per jaar. Maar het woord “verdedigen, wekt verkeerdelijk de indruk dat een advocaat de daden op zich niet erg zou vinden. Laat me duidelijk zijn: ik vind de daden van mijn cliënt verwerpelijk en ik zal ze nooit minimaliseren. Verdedigen in strafrecht betekent eigenlijk toelichten. Toelichten hoe dit soort feiten kon gebeuren. Een rechtszaak hoort te oordelen over de schade van het slachtoffer, maar moet tegelijk een zoektocht zijn naar wat de dader ertoe heeft gebracht seksueel misbruik te plegen.'

Kunt u eens toelichten wat een 44-jarige man en zijn 30-jarige vriendin ertoe leidt om zich door een peuter te laten bevredigen?

'Dat is geenszins wat er gebeurd is, maar over dit dossier kan ik geen verdere toelichting geven. De opschorting is net bedoeld om de reïntegratie van mijn cliënt niet verder te bemoeilijken. En dat wens ik niet in het gedrang te brengen met dit interview. Ik kan alleen nog toevoegen dat mijn cliënt geen pedofiel is, maar een van nature heterofiel persoon, die een keer een geïsoleerd feit heeft gepleegd bij een kind.'

U verdedigt ook echte pedofielen. Vorig jaar nog een leraar die met vijf minderjarige leerlingen seksuele betrekkingen had.

'Ook die persoon heeft zijn volle verantwoordelijkheid opgenomen, wat ik essentieel vind voor een goede behandeling van zulke zaken. Die man heeft niets ontkend, heeft de schade vergoed, is in therapie gegaan en heeft zich oprecht verontschuldigd. Al kan ik begrijpen dat de slachtoffers daar niet open voor staan, want de aangerichte schade kan niet ongedaan gemaakt worden.

U zei dat u daders onder meer verdedigt om inzicht te krijgen in wat er zich in hun hoofd afspeelt?

'De meeste mensen sluiten daar liever de ogen voor. Ik besef ook dat dit veel gevraagd is, zeker van slachtoffers. Maar van professionelen, advocaten en rechters, mag men verwachten dat ze ook naar het verhaal van de dader willen luisteren. En dat ze pas daarna beslissen wat maatschappelijk verantwoord is naar dader, slachtoffer en samenleving toe.'

Wat hebt u geleerd door in dat hoofd te kijken?

'Dat, op enkele psychopaten na, niemand pedofiel is uit eigen keuze. Zoals ieder ander willen zij een zo gelukkig mogelijk leven leiden. Waar ik voor pleit is dat die mensen preventief hulp krijgen. In de Kerk is dat nooit gebeurd, en dat is precies wat wij de Heilige Stoel verwijten. De daders moeten durven en kunnen erkennen dat ze een gevaarlijk probleem hebben, en dat ze daarmee moeten leren omgaan om onherstelbare schade te voorkomen. Daarom is het contraproductief om pedofilie te demoniseren. De klemtoon moet liggen op kennis, behandeling en preventie. Hoe kunnen we ervoor zorgen dat pedofielen nooit overgaan tot daden.'

Taboe

Wordt pedofilie gedemoniseerd?

'Ik heb uiteraard dezelfde emotionele reactie dat je aan een kind niet raakt. Ik heb zelf twee kinderen. Vraag is hoe we kunnen voorkomen dat het zover komt. Het zou al een grote stap vooruit zijn als we dat taboe konden lichten, zodat mannen die worstelen met pedofiele verlangens, veel sneller de stap naar hulp vinden. Niet alle pedofielen zijn gewetenloze psychopaten. Bij de meeste is hun seksuele geaardheid slechts een deel van hun persoonlijkheid. De mensen die ik heb verdedigd, waren gewone mensen, die proberen correct door het leven te gaan, maar enorm in de knoop liggen met hun geaardheid. En in een zwak moment hebben ze daaraan toegegeven.'

Zou u ook een pedofiele pastoor kunnen verdedigen?

'Als hij de feiten erkent en daar de volle verantwoordelijkheid voor opneemt, ja, dan ben ik even bereid om uit te zoeken hoe die betrokken persoon zoiets kon doen.'

Waar trekt u de grens?

'Als ze liegen. Als ik ze niet geloof, of als wat ze vertellen compleet indruist tegen het dossier, waardoor ze ook hulp weigeren en dreigen te hervallen.'

Hoe reageerden de slachtoffers van misbruik binnen de kerk op uw pleidooi voor de Gentse professor?

'Ik heb geen enkele negatieve reactie gekregen. Die mensen weten trouwens heel goed dat ik ook daders verdedig, en waarom. Geen enkele advocaat is bij mijn weten gespecialiseerd in de verdediging van ofwel slachtoffers, ofwel daders, maar wel in een bepaalde materie.'

'Het verschil met het instituut Kerk is dat zij net het omgekeerde doet van wat ik hoop te bereiken. De Kerk ontkende pedofilie, minimaliseerde de daden en verplaatste de daders, zodat de misdrijven zich keer op keer konden herhalen. Dat schuldig verzuim wegens machtsbehoud vind ik nog veel verwerpelijker dan het individueel gedrag van pedofiele pastoors.'

Wat is de stand van zaken van jullie dagvaarding van de bisschoppen en de paus?

'De zaak wordt begin september ingeleid voor de rechtbank van Gent.'

Volgens kerkjurist Rik Torfs hebben jullie geen kans op slagen.

'Rik Torfs baseert zich daarvoor op het kerkelijk recht. Wij spannen een burgerlijke zaak aan. Artikel 1382 van het Burgerlijk Wetboek zegt dat 'foutief onzorgvuldig optreden met schade tot gevolg' de aansprakelijkheid van de betrokkene met zich brengt. En artikel 1384,3° stelt de gezagsdrager verantwoordelijk voor wat zijn ondergeschikten doen. Wij hebben bewijzen dat de Heilige Stoel geheimhouding verordende in pedofiliezaken, op straffe van excommunicatie, wat voor gelovigen de ergste sanctie is.'

'Bovendien is het duidelijk dat de paus op de hoogte was, en dat er ruimte en zelfs absolute noodzaak was om een beleid ter preventie en ter bescherming van de slachtoffers te voeren. Het is nóg veel duidelijker dat zo'n beleid afwezig was, of alleszins flagrant gefaald heeft. Een beleidsmaker die faalt, is ook aansprakelijk. Wij zien niet in waarom dat voor de paus anders zou zijn.'

'Eigenlijk zegt Torfs dat de Kerk boven de wet staat, wat de facto ook het geval was. Dat is ook de reden waarom individuele slachtoffers nooit eerder de strijd met dat machtsinstituut aandurfden. Pas sinds ze zich gedragen weten door de maatschappij, hebben ze zich verenigd en hebben ze de stap naar de rechtbank durven zetten. Dit is de eerste keer dat de slachtoffers het initiatief in handen krijgen. Tot vorige week moesten ze reageren op de gebeurtenissen. Nu voelen ze zich sterk genoeg om te ageren. Dat op zich is al een enorme opsteker.'

Geniet de paus geen immuniteit als staatshoofd?

'Wij dagvaarden niet de paus persoonlijk, maar het instituut van de Heilige Stoel. Dat is wel een rechtspersoon. Er lopen trouwens al processen tegen de Heilige Stoel, in Amerika, waarvan enkele al ontvankelijk zijn verklaard door het Supreme Court.'

Is dit geen ideologische strijd aan het worden?

'Wij zijn advocaten. We hebben de dossiers kunnen doornemen die in beslag zijn genomen. We hebben kerkelijke documenten gelezen. Daaruit blijkt wat ons betreft overduidelijk dat de Kerk onzorgvuldig is geweest en dus aansprakelijk voor de schade die daaruit is voortgevloeid.'

'Met ideologie heeft dat niets te maken. Integendeel, een van de pijnlijke gevolgen van dit hele schandaal, vind ik, is dat de grote groep van de mensen binnen de Kerk die absoluut het goede voor hebben, compleet in de steek worden gelaten door het instituut. Al die priesters die niets met pedofilie te maken hebben, worden afgerekend op het gedrag van die minderheid, omdat de kerkelijke hiërarchie er maar niet toe komt om kordaat afstand te nemen van de daders.'

Jullie willen ook schadevergoedingen. Maar hoe kleef je een bedrag op de impact van misbruik?

'Dat is het werk van experts. Zij moeten de kosten van therapie bepalen, maar ook de kosten van verloren kansen. Er zijn slachtoffers dermate getraumatiseerd dat zij bijvoorbeeld niet hun professionele mogelijkheden hebben kunnen waarmaken.'

Maar er zijn er ook die desondanks wel een geslaagd leven konden opbouwen. Hoe kun je dat causaal verband precies meten?

'Bij een kind uit een stabiel gezin dat tot zijn twaalfde de primus van de klas was, maar plots nog slechts een schaduw van zichzelf is sinds hij op internaat zit, is dat verband zeer duidelijk. In ander gevallen zal dat minder het geval zijn. Bedragen bepalen is moeilijk, maar niet onmogelijk.'

'Maar hoed u ook voor die schijnbaar geslaagde levens. Ik heb hier directeurs voor me gehad, professioneel succesvol, vlot communicerend, die in elkaar krompen en huilden toen het misbruik ter sprake kwam. Zo'n geslaagde vijftiger weer zo klein en gekwetst zien, raakt me na al die jaren nog altijd even hard. Vandaar misschien onze gedrevenheid hierin. Het dagvaarden van de Heilige Stoel is geen doel op zich, maar het logische gevolg van onze plicht om die individuele cliënten maximaal te verdedigen.'

Herinnert u zich uw eerste zaak van misbruik?

'Het was een pro deo-zaak. Een vader had zijn zesjarig kind misbruikt. De moeder had het gerecht ingelicht.'

'Voor mij was dat compleet nieuw. Je weet wel dat er criminaliteit bestaat. Maar dat een vader zijn eigen dochter misbruikt, dat hij desondanks volhoudt dat kind graag te zien, dat zelfs zijn slachtoffer haar vader graag blijft zien, dat kon ik niet bevatten. Weinig mensen trouwens. Het was nog voor de zaak-Dutroux. De politie had nog geen specifieke aanpak of verhoortechnieken ontwikkeld. Beschuldigingen werden nog niet altijd even ernstig genomen. Ik had in die zin geluk dat de vader had bekend, zodat de zaak duidelijk was. Ik was enorm onder de indruk van die zaak, maar mijn interesse was wel gewekt. Ik ben beginnen lezen en heb experts geraadpleegd. Van het een kwam het ander. Opvangcentra begonnen slachtoffers naar mij door te verwijzen. Geleidelijk raakte ik gespecialiseerd in deze materie.'

U hebt ook Regina Louf verdedigd. Haar verzinsels hebben doen inzien dat niet alles wat een slachtoffer vertelt, per definitie waar is.

'Regina Louf was een zeer beschadigd persoon, die terechtgekomen is in een mediastorm waar ze niet zelf om had gevraagd. Ze is als kind door haar ouders uitgeleend aan haar misbruiker, die daarvoor ook is veroordeeld. Wat haar andere verhalen betreft; ik kan alleen zeggen dat ik niet weet wat daarvan al dan niet aan was.'

Maar hebt u zich in die zaak laten meeslepen?

'We hebben ons door experts laten bijstaan en hebben op hun psychiatrisch oordeel vertrouwd om te doen wat we als advocaten nodig achtten. Een afspraak met een advocaat is een middelenverbintenis, geen resultaatsverbintenis. We hebben ons zo goed mogelijk geïnformeerd. We moeten ook het risico durven lopen om ons te vergissen.'

Waarom bent u advocate geworden?

'Ik wilde iets doen met jongeren. Ik heb zelf als kind mogen ervaren dat een liefdevolle opvoeding iets goed met je doet. Mijn vader had een absoluut positief wereldbeeld. Hij heeft ons altijd ingepompt dat er in elke mens wel iets goeds zat, en dat het de kunst was om dat eruit te halen. Die levensfilosofie, en vooral het voorbeeld dat hij daar zelf van was, heeft me gemaakt tot wie ik ben. Ik hou van het beeld van Jean-Jacques Rousseau van le grain et le terrain. Een graankorrel die elke dag vertrapt wordt zal zich anders ontwikkelen dan graan dat in goede grond terecht komt.'

'Als jonge advocate was ik vooral met jeugdrecht bezig. Sommige van die jonge delinquenten pleegden ook na hun achttien misdrijven, en kwamen weer bij mij terecht. Zo ben ik vrij snel de wereld van het strafrecht binnen gerold. Ik denk dat ik met mijn collega-strafpleiters een grote nieuwsgierigheid deel naar de mens. Wat drijft hem, wat maakt hem tot wie hij is, wat is zijn duistere kant?'

En die duistere kant heeft uw geloof in het goede in de mens niet aangetast?

'Integendeel. Vijfentwintig jaar strafrecht heeft me alleen maar gesterkt in die overtuiging. Niemand wordt slecht geboren, tenzij misschien een kleine groep erfelijk belaste personen. Omstandigheden maken mensen slecht, en vooral de manier waarop ze als kind behandeld werden. Vandaar, opnieuw, dat ik het als advocaat zo belangrijk vind om toe te lichten waarom iemand tot bepaalde vreselijke daden is gekomen. En waarom ik het als mens zo belangrijk vind om respectvol en liefdevol met elkaar om te gaan.'

Wordt dat excuus van de ongelukkige jeugd niet te gemakkelijk ingeroepen voor de rechtbank?

'Dat is geen excuus, maar een terecht element bij de beoordeling van de dader en de feiten die hij heeft gepleegd. De zoektocht naar het waarom is noodzakelijk, niet ter rechtvaardiging, maar om een beeld te krijgen hoe iemand is geëvolueerd van kwaad naar erger en, nog belangrijker, wat nog zijn kansen zijn in de maatschappij. We kunnen niemand voor eeuwig in de vergeetput gooien.'

Emotioneel

U blijft een van de weinige vrouwen in het strafrecht. Waar blijven de andere?

'Geen idee, maar ik betreur het wel dat er niet meer vrouwelijke strafpleiters zijn, omdat de vrouwelijke aanpak een bijdrage kan leveren. Het is natuurlijk een emotioneel belastende materie, al denk ik niet dat vrouwen daar minder goed mee om kunnen dan mannen. Het is ook een tijdrovende job, die niet altijd gemakkelijk te combineren valt met het gezin.'

Zou u het als advocaat nog verder geschopt hebben als u minder moeder was geweest?

'Neen. Ik vind het als advocaat net heel belangrijk om ook in het echte leven te staan, zeker als strafpleiter. Die bevruchting tussen werk, leven en andere disciplines is nodig om dit werk goed te doen.'

En zou u een betere moeder zijn geweest als u minder advocaat was?

'Ook niet. Er is een periode geweest dat ik het zwaar had om gezin en werk te combineren. Maar met de medewerkers en de flexibiliteit die we elkaar gunnen onder vennoten, kan ik de moeder zijn die ik wil zijn voor mijn kinderen.'

Hoe ledigt u uw hoofd na zo'n belastende zaak?

'Ik put veel energie uit mijn brede familie en vooral mijn kinderen. En we hebben een heel intense band onder de drie vennoten op kantoor. We eten elk middag samen en praten veel. Alleen zou ik dit werk niet aan kunnen.'

Zijn er na al die jaren nog zaken die u moeilijk van u kunt afzetten?

'Als er kinderen bij betrokken zijn. Waarschijnlijk is dat dan weer typisch vrouwelijk, maar als ik lees welk leed sommige kinderen wordt aangedaan, flitst nog altijd de gedachte door mij hoofd; het zal je eigen kind maar wezen. Dat blijft zo voor mij, of ik nu optreed voor het slachtoffer of de dader.'


© De Standaard